SU HAYATTIR !.. HAYATINA SAHİP ÇIK !..
Türkiye’de çeşitli amaçlara yönelik kullanılan toplam su miktarı 110 milyar metreküp.Yüzey ve yeraltı suyu potansiyeli miktarı yurt içindeki akarsulardan 95 milyar metreküp , komşu ülkelerden gelen akarsulardan 3 milyar metreküp , 12 milyar metreküp de yeraltı suyu toplam potansiyeli oluşturuyor. 110 milyar metreküp suyun suyun sadece 39,3 milyar metreküpü kullanılırken geriye kalan 75 milyar metreküplük su halen değerlendirilemiyor.
Bir ülkenin su zengini sayılabilmesi için yılda ortalama kişi başına 10 bin metreküp su düşmesi gerekiyor.Kişi başına düşen su potansiyeli 1000 metreküpten az olan ülkeler ise su fakiri olarak tanımlanıyor.Bu rakamlara göre su zengini bir ülke olmayan Türkiye’de kişi başına düşen kullanılabilir su miktarı 3 bin 690 metreküp.Dünya ortalaması olan 7 bin 600 metreküpün yaklaşık yarısına denk gelen bir değer nedeniyle Türkiye su fakiri olmamakla birlikte ‘’suyu az” bulunan ülkeler arasında yer alıyor.Kişi başına düşen yıllık teknik ve ekonomik açıdan kullanılabilir su miktarı 1735 metreküp civarında.
Devlet İstatistik Enstitüsü’nün verilerine göre 2030 yılına kadar Türkiye nüfusunun 100 milyona ulaşması durumunda kişi başına düşecek su miktarı 1000 metreküpe düşecek.
Türkiye 26 hidrolojik havzaya bölünmüş durumda.Bu havzaların 15′i nehir havzası , 7’si irili ufaklı akarsulardan oluşan müteferrik havza , 4′ü denize boşalımı olmayan kapalı havza . Ülkemizdeki su havzalarında ekonomik olarak sulanabilir alanların tümünün 2030 yılına kadar geliştirildiği kabul kabul edildiğinde , 26 nehir havzasının 15′inde su kullanımının yenilenebilir su potansiyeli limitini aştığı, 3 havzanın ise bu sınıra yaklaştığı görülüyor.Yenilenebilir su potansiyelini aşan havzalar Meriç , Ergene , Gediz , Büyük Menderes , Burdur gölü ,Akarçay , Konya ve Asi Nehri, Sakarya , Ceyhan ve Van havzalarında da limite ulaşılmak üzere.Batı Akdeniz , Antalya , Çoruh ve Dicle havzalarında kişi başına düşen toplam yıllık akım miktarı diğer havzalardan daha yüksek.
İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin verilerine göre dünyada ortalama yüzde 22 olan su kaçağı oranı , İstanbul’da yüzde 27′lerde.Bunun yüzde 10′u şebeke ve isale hattı kaçakları.Geriye kalan yüzde 17’si borulardan kaçak olarak kullanılan su miktarı.İstanbul’da son 4 yılda su tüketimi 4 misli arttı , 200 bin yeni aile su alır duruma geldi.
ÜLKEMİZDEKİ SU VARLIĞI
(DSİ verileri)
Türkiye yıllık yağış ortalaması (aritmetik) ……………………………642,6 mm
Türkiye’ye düşen yıllık ortalama yağış miktarı ……………………..501,0 km³
Yerüstü Suları
Yıllık akış (ortalama) ……………………………………………………….186,05 km³
Yıllık akış/yağış oranı …………………………………………………………. 0.37
Tüketilebilecek yıllık su miktarı (ortalama) …………………………..95,00 km³
Fiili yıllık tüketim ………………………..(2001 yılı) …………………….33,30 km³
Yeraltı Suları
Çekilebilir yıllık su potansiyeli ………………………………………….. 13,66 km³Tahsis edilen miktar ……..(2002 yılı)…………………………………….10,39 km³
Fiili yıllık tüketim …………(2002 yılı)………………………………………6,23 km³
Türkiye 26 adet hidrolojik havzaya bölünmüştür. Belirlenen 26 havza, 15 adedi nehir havzası, 7 adedi irili ufaklı akarsulardan oluşan müteferrik havza, 4 adedi ise, denize boşalımı olmayan kapalı havzalardan meydana gelir.
Akarsu Havzalarına Göre Yıllık Ortalama Su Potansiyeli
Havza Adı Ortalama Potansiyel OrtalamaYıllık Akış İştirak Oranı Yıllık Verim
(km³) (%) (l/s/km²)
Fırat Havzası
|
31,61
|
17,0
|
8,3
|
Dicle Havzası
|
21,33
|
11,5
|
13,1
|
Doğu Karadeniz Havzası
|
14,90
|
8,0
|
19,5
|
Doğu Akdeniz Havzası
|
11,07
|
6,0
|
15,6
|
Antalya Havzası
|
11,06
|
5,9
|
24,2
|
Batı Karadeniz Havzası
|
9,93
|
5,3
|
10,6
|
Batı Akdeniz Havzası
|
8,93
|
4,8
|
12,4
|
Marmara Havzası
|
8,33
|
4,5
|
11,0
|
Seyhan Havzası
|
8,01
|
4,3
|
12,3
|
Ceyhan Havzası
|
7,18
|
3,9
|
10,7
|
Kızılırmak Havzası
|
6,48
|
3,5
|
2,6
|
Sakarya Havzası
|
6,40
|
3,4
|
3,6
|
Çoruh Havzası
|
6,30
|
3,4
|
10,1
|
Yeşilırmak Havzası
|
5,80
|
3,1
|
5,1
|
Susurluk Havzası
|
5,43
|
2,9
|
7,2
|
Aras Havzası
|
4,63
|
2,5
|
5,3
|
Konya Kapalı Havzası
|
4,52
|
2,4
|
2,5
|
Büyük Menderes Havzası
|
3,03
|
1,6
|
3,9
|
Van Gölü Havzası
|
2,39
|
1,3
|
5,0
|
Kuzey Ege Havzası
|
2,09
|
1,1
|
7,4
|
Gediz Havzası
|
1,95
|
1,1
|
3,6
|
Meriç-Ergene Havzası
|
1,33
|
0,7
|
2,9
|
Küçük Menderes Havzası
|
1,19
|
0,6
|
5,3
|
Asi Havzası
|
1,17
|
0,6
|
3,4
|
Burdur Göller Havzası
|
0,50
|
0,3
|
1,8
|
Akarçay Havzası
|
0,49
|
0,3
|
1,9
|
Toplam 186,05 100
-Fırat nehri anakol yıllık akışı: 30,25 km³ tür.
-Dicle nehri anakol akışı : 16,24 km³ tür.
-Bu değerler havzaların en mansabındaki baz istasyon akışlarından elde edilmiştir
Bugünkü değerlendirme ile, eksik suyu ve fazla suyu olan havzaları şu şekilde sıralayabiliriz.
Karadeniz ve Akdeniz Havzaları ile, Fırat ve Dicle Havzalarında fazla suyumuz bulunmaktadır. Diğer akarsu havzalarında eksik suyumuz vardır.
Burada tüketilebilecek su miktarı ve yeraltısuyu kullanımı potansiyelleri, ekonomik değerlendirmelerle değişebilecek rakkamlardır. Bu değeri özellikle ülke enerji maliyeti belirler.
Enerji maliyeti düştükçe, sulama amaçlı daha yüksek pompajlar, havzalar arası su aktarımları ekonomik çıkabilir. Derin yeraltısuyu akiferleri işletilebilir. Daha geniş alanlar sulanabilir, daha çok su tüketilebilir. Bugün bile ekonomi sınırları zorlanarak, sınırlı sayıda da olsa, derin akiferlere inilmekte, havzalar arası su aktarımları yapılmaktadır.
Örnek olarak, yeraltısuyunda, 400 – 800 m lik derinlikteki, İstanbul Koç Üniversitesi, Ankara Başkent Üniversitesi, İzmir Kokakola kuyuları verilebilir.
Tekirdağ İçmesuyu Projesi kaynağı, Ergene Havzasındaki yeraltısuyu dur. Su pompajla kıyı havzasına aktarılmaktadır.
İstanbul İçmesuyu Projesi, Trakya’da Karadeniz kıyı Havzasındaki akarsulardan, Anadolu yakasında, Darlık, Yeşilçay ve Melen Havzalarındaki akarsuların havza aktarılmasıyla beslenmektedir.
İzmir İçmesuyu Projesi, Gediz Havzasından, yeraltısuyu olarak, Tahtalı Havzasından yüzey suyu olarak beslenmektedir.
Ankara İçmesuyu Projesinde, Sakarya Havzası artık yetersiz kalmıştır. Filyos Havzasında Gerede Işıklar Projesi ve önümüzdeki yıllar için Kızılırmak Havzasında Kapulukaya Projesi Fizibilite çalışmaları tamamlanmıştır.
Dalaman Havzasından, Bodrum ve Didim gibi turistik merkezlere su aktarma projeleri üzerinde çalışılmaktadır.
Yukarı Seyhan Havzasından, Kızılırmak Havzasına (Develi Ovası) su aktarma projesi inşa halindedir.
Ceyhan Nehri Havzasından, Cevdetiye Regülatörü ile İskenderun kıyı Havzasına su aktarılmaktadır.
Tabii en büyük aktarma projesi, Fırat Havzasından, Habur Havzasına, Atatürk Barajı, 28 km lik iki tünel ile (Urfa Tünelleri) Harran- Ceylanpınar Ovaları sulama projesidir.
Proje tamamlandığında yaklaşık 4,5 10´9 m³/yıl mertebelerinde su aktarımı olacaktır.
Bu değerlendirme gösteriyorki, önümüzdeki yıllarda, “suyu akıllıca” kullanmaktan başka çare yok. Dünyada birçok bölgede tüketici suyu rasyonel olarak kullanmak zorunda kalacak.
Önümüzdeki yıllarda su pahalı tüketim maddeleri arasında yer alacağından, su kullanımı alışkanlıklarında zorunlu değişiklikler olacaktır.
Günde birkaç kez duş yapmak, elimizi yüzümüzü yıkarken, dişimizi fırçalarken, musluğun sürekli açık kalması bize pahallıya mal olacaktır.
ÜLKEMİZDE SU TÜKETİMİ
Yukarda verilen değerlerden de görüldüğü gibi, bugünkü enerji fiyatları ile, yıllık tüketilebilecek su miktarı yaklaşık 110 milyar m³ kabul edildiğinde, 65 milyon nüfusa göre, kişi başına yaklaşık yılda 1700 m³su düşmektedir. Nüfusumuzu 70 milyon alırsak bu değer, 1570 m³ e düşer. Nüfusumuz arttığına göre, önümüzdeki yıllarda bu rakkamın daha da küçüleceğini kabul etmek durumundayız.
Ülkemizdeki tüketilebilecek su miktarını arttırmak, ancak enerji maliyetinin düşmesiyle olasıdır.
Dünyadaki su zengini ülkelerde bu değer 10 000 m³/yıl’ın üzerindedir.
Kanada’da 94 000 m³/yıl, Yeni Zelanda’da 86 000 m³/yıl gibi değerlere ulaşılmaktadır. Buna karşın Kuveyt’te 10 m³/yıl, Arap Emirlikleri’nde 58 m³/yıl, Libya’da 113 m³/yıl, Suudi Arabistan’da 118 m³/yıl ve Singapur’da 149 m³/yıl gibi çok düşük değerler görülmektedir.
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO)nun hazırladığı “Dünya Su Gelişme Raporu”nda, tatlısu kaynakları değerlendirilmesinde, Türkiye dünyada 45. sırada yer almaktadır.
Dünyanın bir çok bölgesinde olduğu gibi, bugün ülkemizde de en fazla su, tarımsal sulamalarda kullanılmaktadır. Bu nedenle, öncelikle Türkiye’nin toprak kaynaklarını kısaca gözden geçirmekte yarar vardır.
TOPRAK KAYNAKLARI
Türkiye yüzölçümü (izdüşüm alanı) …………………………….77,95 milyon ha
Tarım arazileri ………………………………………………………….28,05 milyon ha
Sulanabilir arazi ………………………………………………………..25,85 milyon ha
Ekonomik olarak sulanabilecek alan ……………………………..8,50 milyon ha
Yukarıda açıkça görüldüğü gibi, 25,85 milyon ha olarak belirlenen sulanabilir özellikteki tarım alanlarımızın, ancak 8,50 milyon ha lık kesiminin ekonomik olarak sulanabilmesi için yeterli su kaynağına sahibiz.
Bugünkü fiili sulama alanı 2,50 milyon ha (DSİ), 2,00 milyon ha (halk) Toplam: 4,50 milyon ha cıvarındadır.
Ülkemizde bugün, 2002 yılı DSİ verilerine göre, yıllık 33,90 milyar m³ yerüstü suyu ve 6,23 milyar m³ yeraltısuyu olmak üzere, toplam su kullanımının 40 milyar m³/yıl mertebelerinde olduğu görülmektedir. Bu da ekonomik olarak kullanılabilir su potansiyelimizin (yaklaşık 110 milyar m³/yıl), yarısından az bir kesimin kullanıldığını gösterir.
ÜLKEMİZDE YERALTISUYU VE YERALTISUYU KULLANIM POLİTİKASI ÜZERİNE BAZI ÖRNEKLER
Kullanılabilir Yeraltısuyu Potansiyeli
Ekonomik olarak kullanıma sunulabilen, ovalık alanlardaki yeraltısuyu potansiyeli DSİ verilerine göre, 13,66 km³/yıl dır.
Ancak, büyük kaynaklar ve akarsuların baz akımları göz önüne alındığında bu değer, 60 km³/yıl mertebelerine kadar yükselmektedir.
Bu değerlendirmelere giren, ovalardaki yeraltısuyu potansiyelinin korunamaması üzerine bazı örnekler.
Bursa Ovası, Bornova Ovası, Bodrum Ovası, İstanbul Ovaları,
İSTANBUL’UN SUSUZ KALMAMASI İÇİN BAZI PROJELER
1) Şebekelerdeki su borularındaki kaçakları en aza indirmek ve boruları yenilemek
2) Yağmu bombası uygulaması.Daha önceki dönemde kuraklık yıllarında suyun yüzde 25′i bu sayede karşılanmıştı.
3) Belkide en gerçekçi ve çözümleyi proje Karadenizdeniz’den su alınarak , deniz suyundaki tuzun giderilmesi ve suyun kullanılabilir hale getirilmesi.Fakat bu işlem uzun süreceği için daha önceden barajların suyla dolu olması gerekir.
4) Yalova’dan su taşınması
5) İstanbul’un Avrupa yakasında daha çok yerleşim olmasına karşın su kaynakları Anadolu yakasında bulunuyor.Boğaziçi’nin altından geçirilecek üç koldan yapılacak tünel suyu ile Avrupa yakasına su ulaştırılması.
